Achtergrond van de training

Een verbinding tussen inhoud en commitment

Succes en plezier in het werk is afhankelijk van twee factoren: goede inhoud én commitment van medewerkers. Een goed werkplan, beleidsplan of projectplan: als er geen commitment is, is de kans groot dat het niet gaat werken. Commitment gaat over de onderstroom, welke emoties en overtuigingen bepalen min of meer onbewust het gedrag van medewerkers?

Steeds meer bedrijven en overheden herkennen dat hier meer aandacht voor nodig is. Niet alleen traditionele trainingen. Grote bedrijven als Google geven ook steeds meer aandacht aan mindfulness. Maar het is nog niet zo eenvoudig om een relatie te leggen tussen mindfulness en je daadwerkelijke houding in het werk.

We zien twee werelden die nog min of meer los van elkaar staan:

  • De inhoud, de waarden, de doelen, de woorden, de goede bedoelingen.
  • De trainingen, het oefenen, coaching, mindfulness

Effectiviteit en plezier en werk is pas mogelijk als die twee werelden samen komen, als je je woord leeft, je woorden kunt belichamen, als je omgeving ook kan voelen wat je zegt en doet.

Yogakunstwerk op het vliegveld in Delhi. In India is mindfulness en fysieke oefening zo zichtbaar geïntegreerd in de samenleving.

Deze training is gebaseerd op

  • eeuwenoude wijsheid vanuit het boeddhisme en de hedendaagse uitwerking daarvan: mindfulness
  • de nieuwste inzichten uit de neurowetenschappen (onder meer Dick Swaab, Antonio Damasio)

Deze training sluit aan op maatschappelijk ontwikkeling

Een transitie van systeemwereld naar leefwereld:
Transitie van een oude orde die gericht is op controle en beheersing naar een nieuwe orde die gericht is op vertrouwen en bezieling.

Een wisseling van het bewustzijns paradigma:
Van het oude bewustzijns paradigma van de rationaliteit, Descartes’ Ik denk dus ik ben naar het nieuwe paradigma van Damasio’s Ik voel dus ik ben.

De bewustzijnsdriehoek

Op basis daarvan is de bewustzijns driehoek uitgewerkt. Ons bewustzijn bestaat uit emotie, gevoel en denken. Als je handelt vanuit emotie of denken ben je niet echt in contact, en zal er dus ook weinig veranderen. Emotie is te dichtbij, dan oefen je teveel druk uit. Denken is te ver weg, je bent afstandelijk. Daardoor creëer je weerstand en verandert er weinig tot niets. Als je handelt vanuit je gevoel kun je echt in contact komen. Maar dan moet je dus wel kunnen voelen wanneer je handelt vanuit emotie, gevoel of denken. Dat vraagt veel zelfbewustzijn.

Waarden kunnen je in deze driedeling van ons bewustzijn plaatsen. Voor mijn werkgever de gemeente Utrecht heb ik dat uitgewerkt in onderstaand plaatje. De vraag is: waar sta jij?

Dit plaatje is uit te werken voor elk bedrijf en overheidsinstelling, maar ook voor jou persoonlijk.

Gedragsverandering bestaat vervolgens uit 3 aspecten:

  • Bewustzijn waar jij staat in de bewustzijnsdriehoek.
  • Een heldere intentie waar je zou willen staan.
  • Dagelijks oefenen zodat je langzaam maar zeker dit nieuwe gedrag kunt aanleren.

Dit model voor gedragsverandering heeft veel praktische toepassingen:

Het model is gebaseerd op een aantal belangrijke wetenschappelijke uitgangspunten:

Jan Verplaetse, hoogleraar moraalfilosofie uit Gent, stelt dat we in ons dagelijks handelen geen vrije wil hebben: ‘Als je het anders had kunnen doen, had je het wel gedaan.’

Victor Lamme, hoogleraar cognitieve neurowetenschappen in Amsterdam stelt dat onze rationele overwegingen nauwelijks een rol spelen in onze beslissingen. Wat betekent dat? Managementideeën, verandermodellen, gedragsregels, convenanten, afspraken: het heeft allemaal nauwelijks invloed op ons gedrag. We hebben niet een vrije wil om vanuit de ratio ons gedrag te bepalen. Volgens Lamme is dit inzicht minstens even belangrijk als het revolutionaire inzicht dat de aarde rond was in plaats van plat. Maar het zal nog wel even duren voordat de betekenis hiervan in de dagelijkse praktijk doorgedrongen is.

Omdat het denken maar weinig invloed heeft op gedrag, wordt het feitelijk gedrag vooral aangestuurd op primitieve emoties zoals hebzucht en het streven naar macht. Dat verklaart de grote tegenstelling tussen de mooie rationele verhalen en de praktijk van de crisis. Victor Lamme stelt de basis hiervan dat we in de praktijk weinig vrije wil hebben en ons laten leiden door onbewuste emoties. Het rationele denken is alleen een kwebbeldoos achteraf.

Hoe kun je dit veranderen?

Traditioneel bestaat het aanleren van moreel gedrag vooral uit oefenen. De bekende Duitse filosoof Peter Sloterdijk onderzocht 2500 jaar religie, en ontdekte dat de kern is dat de morele mens een oefenende mens is. Eén van de bekendste bewustzijnswetenschappers, Antonio Damasio, formuleert dit als volgt: ‘Moreel gedrag bestaat uit een reeks vaardigheden, verworven door langdurig en herhaalde oefening op basis van bewust geformuleerde principes en redenen, wat vervolgens een ‘tweede natuur’ in het cognitief onbewust is geworden.’

Dat betekent dat je vanuit reflectie op je gedrag je een voorstelling kunt maken hoe je je anders wilt gedragen: waarden en normen, te vertalen in een intentie. (Het omzetten van een waarde in een intentie is belangrijk, een waarde is van buitenaf en kan weerstand oproepen, een intentie is van binnenuit en kies je zelf voor). En vanuit die intentie kun je vervolgens gaan oefenen. Onderzoek laat zien dat onze hersenen plastisch zijn en door oefening langzaam maar zeker kunnen wijzigen. Dan ontstaat gedrag dat past bij de geoefende intentie.

Dit oefenen werd dus traditioneel aangeboden vanuit de religie, en ook vanuit politieke macht. Maar in onze samenleving wordt nauwelijks nog geoefend in gedrag, gebaseerd op doordachte waarden. Zoals onder meer Victor Lamme stelt: onze samenleving is financieel economisch aangestuurd, en oefenen gebeurt alleen als er markt voor is. En die is er op dit moment blijkbaar nog niet. Op onze universiteiten, bij bedrijven en overheden wordt wel een heldere waarde of intentie bepaald, maar niet geoefend, en dan heeft die intentie weinig zin. Er wordt niet geoefend in gedrag op onze universiteiten, en ook niet door onze bestuurders.

In de alternatieve en spirituele wereld wordt wel geoefend, maar daar wordt geen heldere intentie en richting bepaald, waardoor het oefenen niet zoveel zin heeft. Alleen de combinatie van bewustzijn, intentie en oefening kan leiden tot effectieve gedragsverandering.

Een uitgebreide versie van dit verhaal kun je vinden in het artikel   http://www.scintillae.nl/management-en-de-kunst-van-gedragsverandering/ dat op 8 juni 2015 gepubliceerd is in het digitaal tijdschrift Scintillae van de Nyenrode Business Universiteit (Paul de Blot).